Με τιμητική χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση, ο καθηγητής Ράσσεττ βρέθηκε για έναν μήνα στην Αθήνα και σε συνεργασία με το Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) και την Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης έδωσε διάλεξη στις 8 Ιουνίου με θέμα «Ο Θουκυδίδης και η δημοκρατική θεωρία της ειρήνης».

Το θέμα που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα είναι η δημοκρατική ειρήνη τόσο στην αρχαία όσο και στη σύγχρονη Ιστορία. Στην Ελλάδα ελπίζω να ανταλλάξω απόψεις με ειδικούς σχετικά με τη σύγχρονη ιστορία και τις σύγχρονες διεθνείς σχέσεις, αλλά και να εμβαθύνω στη σημασία της Δημοκρατίας στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής στην αρχαία Ελλάδα του Πελοποννησιακού πολέμου.

Οτιδήποτε μας δίνει περισσότερες πληροφορίες για παρόμοια συστήματα σε άλλες εποχές είναι πολύ χρήσιμο, γιατί μας βοηθά να κατανοήσουμε το παρόν. Είναι χρήσιμο ιδιαίτερα σε ανθρώπους όπως εγώ, που ερευνούμε τις επιπτώσεις της εσωτερικής πολιτικής στις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής.

Σε όλα τα πολιτικά συστήματα –τη δημοκρατία, τη δικτατορία, την ολιγαρχία, την τυραννία– η εσωτερική πολιτική παίζει ρόλο στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται οι ηγέτες και στο σε ποιον λογοδοτούν, εάν θέλουν να παραμείνουν στην εξουσία.
Ακόμα κι ένας δικτάτορας, ένας τύραννος, είναι αναγκασμένος να ικανοποιήσει μια μικρή ομάδα ανθρώπων γύρω του. Ένας δημοκρατικός ηγέτης σίγουρα χρειάζεται να ικανοποιήσει μια πολύ μεγαλύτερη μερίδα, αλλά και οι δύο δεσμεύονται εξίσου.
Πριν από 15 περίπου χρόνια άρχισα να μελετώ τη λεγόμενη «δημοκρατική ειρήνη» και να εξετάζω το σύγχρονο διεθνές σύστημα. Τότε βρήκα αυτό που ήλπιζα να βρω: ότι τα δημοκρατικά κράτη πολύ σπάνια πολεμούν το ένα το άλλο και σχεδόν ποτέ στον 19ο και 20ό αιώνα. Οι αποδείξεις είναι ισχυρές, όμως παραμένει το ερώτημα «Γιατί;».
Αποφάσισα τότε να διερευνήσω το πώς συμπεριφέρονται τα δημοκρατικά ή τουλάχιστον συμμετοχικά συστήματα διακυβέρνησης υπό διαφορετικές συνθήκες. Εξέτασα τότε περίπου 45 μικρές, σύγχρονες κοινωνίες, μικρές νησιωτικές κοινότητες, φυλές και ομάδες, με ποικίλους τρόπους οργάνωσης, στην κεντρική και νότιο Αμερική, όπως Ινδιάνους, αλλά και στην Αφρική, όπως φυλές στη Σομαλία, με εθνογραφικό και ανθρωπολογικό ενδιαφέρον. Το ερώτημά μου ήταν εάν οι ομάδες στις οποίες επικρατεί ισονομία τείνουν να πολεμούν λιγότερο μεταξύ τους. Πράγματι, είδα ότι αυτό ισχύει. Το δεύτερο σκέλος της έρευνάς μου, πέρα από το σύγχρονο δυτικό κόσμο και τις σύγχρονες διεθνείς σχέσεις, ήταν να εξετάσω την αρχαία Ελλάδα την εποχή του Πελοποννησιακού πολέμου. Εκεί τα αποτελέσματα δεν ήταν τόσο καλά. Δεν έβρισκα αποδείξεις ότι η Αθήνα και άλλες δημοκρατίες συμπεριφέρονταν με ειρηνικό τρόπο. Γιατί; Το ερώτημα παραμένει.

Νομίζω πως ναι. Ωστόσο, αυτός είναι ο λόγος που βρίσκομαι εδώ. Για να μάθω την άποψη των ανθρώπων που ξέρουν καλά την ιστορία της χώρας τους και να καταλάβω εάν οι ιδέες μου είναι σωστές. Νομίζω ότι το φαινόμενο μπορεί να εξηγηθεί λόγω του είδους της πολύ άμεσης, συμμετοχικής δημοκρατίας που εφαρμοζόταν στα περισσότερα δημοκρατικά ελληνικά κράτη και κυρίως στην Αθήνα. Δηλαδή, το σύστημα όπου όλοι οι ελεύθεροι άρρενες πολίτες συγκεντρώνονται στη συνέλευση και παίρνουν πολύ γρήγορα αποφάσεις, χωρίς να υπάρχουν έλεγχοι και ισορροπίες στο σύστημα, χωρίς να υπάρχει μόνιμη γραφειοκρατία. Πρόκειται, τελικά, για ένα σύστημα που δρα γρήγορα και παρορμητικά, κάνει λάθη και στερείται των γραφειοκρατικών και πολιτικών περιορισμών, δηλαδή θεσμών, που μπορούν να ελέγξουν, να αμφισβητήσουν, να καθυστερήσουν τις αποφάσεις, όπως στα σύγχρονα κράτη.

Είναι επικίνδυνη, γιατί τόσο οι ίδιες όσο και το είδος των κρατών στα οποία εφαρμόζονται είναι πολύ διαφορετικά. Υπάρχουν τεράστιες διαφορές ανάμεσα στις δημοκρατίες της Αθήνας, της Σουηδίας, της Αμερικής, της Βρετανίας, της σύγχρονης Ελλάδας. Αυτό που πρέπει να εξετάσει κανείς είναι το ποιος παίρνει τις αποφάσεις: οι λίγοι στην ολιγαρχία, οι πολλοί, ο Δήμος ή ο τύραννος. Πιστεύω ότι αυτή είναι η βασική διαφορά στις κυβερνήσεις σε οποιαδήποτε εποχή.
Επίσης, μια άλλη διαφορά ανάμεσα στις αρχαίες και τις σύγχρονες κυβερνήσεις είναι ότι καμιά από τις παλιές δεν είχε τόσο πολυπρόσωπο σχήμα όσο οι σημερινές. Είναι θέμα μεγέθους, αλλά και πλούτου, παρόλο που η Αθήνα ήταν πλούσιο κράτος στην εποχή της. Όλες αυτές οι διαφορές καθιστούν επικίνδυνη τη σύγκριση των μορφών διακυβέρνησης. Όταν λέμε ότι η αρχαία Αθήνα και η σύγχρονη Ελλάδα είναι δημοκρατίες, υπάρχουν σίγουρα κοινά χαρακτηριστικά, αλλά μέχρις ενός ορίου.

Θα σας απαντήσω με μια ιστορία. Την ημέρα που οι ΗΠΑ άρχισαν να βομβαρδίζουν το Ιράκ, τον Μάρτιο του 2003, μου τηλεφώνησε ένας δημοσιογράφος, για να ρωτήσει την άποψή μου. Του απάντησα ότι μου θυμίζει πολύ την ημέρα που η αθηναϊκή εκκλησία του Δήμου αποφάσισε να πραγματοποιήσει την εκστρατεία στις Συρακούσες, γιατί ξέρω ποιες συνέπειες είχε εκείνη η ολέθρια απόφαση.
Πιστεύω ότι και στις δύο περιπτώσεις έγινε προληπτικός πόλεμος. Τουλάχιστον αυτό ισχυρίστηκαν οι ΗΠΑ. Δηλαδή και οι δύο δυνάμεις ανέλαβαν στρατιωτική δράση με στόχο, δηλωμένο καθαρά και δημόσια, να αποτρέψουν έναν μεγαλύτερο κίνδυνο αργότερα. Επίσης, και οι δύο δυνάμεις είχαν επεκτατικές βλέψεις.
Στην πραγματικότητα, οι πολιτικές αποφάσεις ουδέποτε είναι τόσο απλοϊκές. Θεωρώ, πάντως, ότι οι δύο περιπτώσεις αποφάσεων εμφανίζουν πολλές ομοιότητες: και οι δύο ελήφθησαν γρήγορα, χωρίς να εφαρμοστεί έλεγχος, από έναν δημαγωγό στην Αθήνα και έναν «δημοφιλή» ηγέτη στις ΗΠΑ. Και οι δύο δυνάμεις ανέλαβαν δράση χωρίς να έχουν καταλάβει ακριβώς τον σκοπό της, απέναντι σε έναν εχθρό που δεν γνώριζαν πολύ καλά, περιμένοντας να τους υποδεχθούν ως απελευθερωτές. Η Αθήνα, παρόλο που γνώριζε ότι το κράτος των Συρακουσών ήταν δημοκρατικό, εξεστράτευσε εναντίον του. Τόσο η αρχαία Αθήνα όσο και οι ΗΠΑ είναι πολύ ισχυρές δυνάμεις στο πλαίσιο των συστημάτων τους και εμπλέκονται σε πόλεμο πολύ συχνά. Αντίστοιχα και η Βρετανία, η Γαλλία, η αυτοκρατορική Ιαπωνία, η Γερμανία, είχαν όλες εκτεταμένα ενδιαφέροντα και τήρησαν μια στάση άμυνας και επεκτατισμού.
Στην αθηναϊκή δημοκρατία κινητήρια δύναμη για τη στρατιωτική ισχύ της ήταν η κουλτούρα και η Παιδεία των ελεύθερων πολιτών, που καλλιεργούσε την ανεξαρτησία και την ατομική πρωτοβουλία. Αντίστοιχα, ο χαρακτήρας του αθηναϊκού στόλου, που βασιζόταν σε έμμισθους ελεύθερους πολίτες, ήταν πολύ διαφορετικός από το καθεστώς των σκλάβων στις γαλέρες. Έτσι, ένα από τα ισχυρά σημεία της αθηναϊκής δημοκρατίας ήταν η ικανότητά της να συγκεντρώνει έναν πολύ αποτελεσματικό, ικανό και καλά εξοπλισμένο στρατό, με ισχυρό κίνητρο, τον οποίο –ως πλούσιο κράτος– είχε τους πόρους να χρηματοδοτήσει.
Εδώ έγκειται η δύναμη και η αδυναμία του αθηναϊκού κράτους. Καθώς διέθετε μια τόσο εντυπωσιακή πολεμική δύναμη, με επεκτατικές ικανότητες, χωρίς να υπάρχουν έλεγχοι και εξισορροπητικές δυνάμεις, είχε τη δυνατότητα να δρα τάχιστα – με όλα τα θετικά και τα αρνητικά που αυτό συνεπάγεται. Με αυτά τα δεδομένα στράφηκα στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα και διαπίστωσα ότι δεν είναι σπάνιο το να βλέπουμε μια δημοκρατική δύναμη να συμπεριφέρεται με κακό τρόπο μερικές φορές.

Σίγουρα βλέπω να υπάρχει ενδιαφέρον στους φοιτητές και τους συναδέλφους μου, στον βαθμό που υπάρχουν ακόμα κλασικές σπουδές στα καλύτερα αμερικανικά πανεπιστήμια. Επίσης, υπάρχει ένα πυρήνας σημαντικών κλασικών συγγραφέων που πολλοί άνθρωποι μελετούν. Μπορεί να μην έχουν διαβάσει τον Θουκυδίδη, αλλά τουλάχιστον έχουν διαβάσει ορισμένα πράγματα για την ελληνική ιστορία και δεν είναι αδαείς.