Με σπουδές Γεωγραφίας του Αστικού Χώρου και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, γρήγορα εντάχθηκε στην τοπική κοινωνία ζώντας σε μια παράγκα. Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, λέκτορας πλέον στο Κολλέγιο Σαιντ Πήτερς της Οξφόρδης, η Ρενέ Χίρσον ξαναβρέθηκε στην Ελλάδα, με ερευνητική χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση, για να συνεχίσει την έρευνά της και να μελετήσει πώς εξελίχθηκαν οι κάτοικοι και ο προσφυγικός συνοικισμός τους σε μια σύγχρονη αστική κοινωνία του Πειραιά. Για τα συμπεράσματά της μίλησε στο ΑΩ:

Η περιπέτειά μου με τους Μικρασιάτες ξεκίνησε το 1969 λόγω της συνεργασίας μου με το Αθηναϊκό Κέντρο Οικιστικής. Επειδή η στέγαση των προσφύγων στον συνοικισμό Γερμανικά ήταν ομοιόμορφη, μπορούσαμε να μελετήσουμε τις αλλαγές στη χρήση του χώρου, που είχαν συντελεστεί μέσα σε πενήντα χρόνια. Επιπλέον, διαπίστωσα ότι ο χώρος αντανακλούσε τις κυριότερες πολιτισμικές αξίες των κατοίκων. Φθάνοντας εκεί θεωρούσα δεδομένο ότι είχα να κάνω με «Έλληνες». Δεν περίμενα ότι το ζήτημα της ταυτότητας θα αποκτούσε τόσο κεντρική θέση σε μια απόπειρα ερμηνείας της ζωής στην Κοκκινιά. Όμως οι Μικρασιάτες χρησιμοποιούσαν λεπτές διαχωριστικές γραμμές, για να διαφοροποιηθούν από τους άλλους, που από τη σκοπιά ενός ξένου είναι απειροελάχιστες. Ωστόσο, ακόμα και σήμερα, οι απόγονοί τους προβάλλουν την προσφυγική καταγωγή τους. Είναι παράγοντες που πρέπει να τους λαμβάνουμε υπ’ όψιν μας στη σημερινή εποχή με τις συχνές αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών σ’ όλο τον κόσμο.

Οι Μικρασιάτες έφθασαν το 1923. Αρχικά έμειναν σε αντίσκηνα, σιγά-σιγά φτιάχτηκαν τα σπίτια και έως το 1928 ο οικισμός εξελίχθηκε σε πολύ μεγάλη συνοικία 30.000 προσφύγων. Το 1940 μετονομάστηκε επισήμως σε «Νίκαια».
Η πυκνότητα του πληθυσμού ήταν μεγάλη, σε κάθε δωμάτιο κάθε σπιτιού στεγαζόταν και διαφορετικό νοικοκυριό. Μία από τις κυριότερες πολιτισμικές αξίες ήταν το να έχει η κόρη προίκα για να παντρευτεί, δηλαδή ένα δωμάτιο μέσα στο ίδιο σπίτι με τη δική του κουζίνα. Οι γονείς και τ’ αδέλφια υποχωρούσαν στο δεύτερο δωμάτιο ή στο υπόγειο ή έχτιζαν στην αυλή. Στο βιβλίο μου περιγράφω μια περίπτωση με πέντε νοικοκυριά σε μια αυλή και πέντε κουζίνες! Παρ’ όλα τα προβλήματα η περιοχή ήταν πολύ καθαρή και είχε μια ελκυστική εμφάνιση. Στο Σικάγο, όπου είχα ζήσει ως φοιτήτρια, είχαν καλά σπίτια, στρωμένους δρόμους και όλες τις ανέσεις, αλλά ζούσαν άθλια, με σπασμένα τζάμια και βρωμιά στους δρόμους. Άρχισα να επιμένω ότι οι πολιτισμικές αξίες ήταν εκείνες που έδιναν στους Μικρασιάτες πρόσφυγες το κέφι να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Ακόμα μ’ εντυπωσιάζουν όταν τους συναντώ: είναι άνθρωποι με γενναιοδωρία και σιγουριά για την αξία της ζωής. Παρ’ όλο που είναι φτωχοί, δεν είναι περιθωριοποιημένοι.

Χάρη στο Ίδρυμα Ωνάση είχα την ευκαιρία να βρεθώ και πάλι στην Κοκκινιά, για ν’ ανακαλύψω τι απομένει από την προσφυγική κατάσταση. Διαπίστωσα ότι εμφανίζει μια τρομακτική οικοδομική ανάπτυξη. Έχω έναν χάρτη που δείχνει τα καινούργια σπίτια που υπήρχαν το 2001. Μου έκανε εντύπωση ότι από τα αρχικά προσφυγικά σπίτια διατηρείται το 40%. Αλλά και τα τελευταία τέσσερα χρόνια, με τη μέθοδο της αντιπαροχής, κτίζονται τερατώδεις εξαώροφες πολυκατοικίες.

Στα πολύ ψηλά κτήρια δημιουργούνται πολλά διαμερίσματα, τα οποία νοικιάζονται από τους κατασκευαστές, επομένως έχει αλλάξει η σύνθεση του πληθυσμού. Όπως μου είπαν οι παλιές οικογένειες, «τώρα θ’ αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε τη μοναξιά, που μέχρι τώρα δεν την είχαμε».

Έχουν αντικρουόμενα αισθήματα. Δεν τους αρέσει η ζωή στην πολυκατοικία. Στον συνοικισμό οι άνθρωποι γνωρίζονταν μεταξύ τους. Η γειτονιά ήταν ο δεύτερος πιο ισχυρός θεσμός μετά από την οικογένεια. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν έρθει ανοργάνωτοι από διαφορετικά μέρη της Μικράς Ασίας, αλλά πενήντα χρόνια αργότερα, όταν τους γνώρισα, είχαν διαμορφώσει μια συγκροτημένη κοινωνία, με σωστές αρχές, αρμονία, σεβασμό, με έμφαση στην αλληλεγγύη προς τον γείτονα, η οποία ακόμα υπάρχει. Η νοικοκυρά ξέρει τι μπορεί να χρειάζεται η γειτόνισσα και στη λαϊκή θα αγοράσει κάτι παραπάνω. Η αίσθηση της γειτονιάς μπορεί να διατηρηθεί μόνον όταν υπάρχουν χαμηλά σπίτια ή πολυκατοικίες με δύο ή τρεις το πολύ ορόφους, οι οποίες είναι μάλιστα οικογενειακές.

Το έζησα, πράγματι. Χρησιμοποιούσαν, μάλιστα, την έκφραση «μάρτυράς μου η γειτονιά», που δείχνει ότι η γειτονιά αποτελεί μια οντότητα. Σε παρακολουθούσαν όλοι, πού πήγαινες, με ποιον έκανες παρέα. Είναι ένας τρόπος κοινωνικού έλεγχου που έχει και θετικές πλευρές, γιατί εύκολα η εγκατάσταση τόσων άγνωστων μεταξύ τους ανθρώπων στον Πειραιά θα μπορούσε να είχε οδηγήσει σε μια χαώδη κατάσταση, χωρίς αρχές.

Θα ήθελα να συνεχίσω την έρευνά μου και σε αυτόν τον τομέα. Έχω ήδη επαφή με δύο-τρεις οικογένειες μεταναστών –Αλβανών, Ρωσοπόντιων– που νοικιάζουν ένα μέρος της παράγκας. Δηλώνουν ευχαριστημένοι, αλλά ταυτόχρονα είναι δυσαρεστημένοι, γιατί οι γείτονες Μικρασιάτες «δεν τους καλούν για να πιουν καφέ μαζί τους». Πέρα από το ότι είναι ξένοι, ίσως η εξήγηση είναι κάτι που είχα διαπιστώσει ζώντας στην περιοχή: δεν καλούσαν τον γείτονα μέσα στο σπίτι τους για καφέ. Έπιναν καφέ έξω από το σπίτι, στο πεζοδρόμιο, το απόγευμα. Η πρόσκληση μέσα στο σπίτι ήταν μόνο για πολύ ειδικές, επίσημες περιπτώσεις.

Υπάρχει τρομερή φτώχεια. Πολλές οικογένειες ζουν με συντάξεις των 300 έως 500 ευρώ το μήνα και τα βγάζουν πέρα βοηθώντας η μια την άλλη, δίνοντας ένα πιάτο φαγητό. Στην Αγγλία μπορεί να ζεις χρόνια δίπλα σ’ έναν γείτονά σου, να πάει στο νοσοκομείο και να μην το μάθεις. Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, που θα δημιουργήσει μια Ελλάδα τελείως διαφορετική απ’ ό,τι ξέραμε. Όταν υπάρχει ευμάρεια, έχεις λιγότερη ανάγκη τους άλλους.

Πολλά απ’ όσα έζησα με τους Μικρασιάτες διέπονται από γενικές αρχές της ελληνικής κοινωνίας και την ανάλυση την παρουσιάζω στο βιβλίο μου. Ωστόσο, υπάρχουν τοπικές διάφορες στην Ελλάδα και μάλιστα έντονες, όπως τα διαφορετικά συστήματα κληρονομιάς, οι οποίες εντοπίζονται περισσότερο στην κοινωνική δομή. Νομίζω, πάντως, ότι αυτό που χαρακτηρίζει γενικά την ελληνική κοινωνία είναι η κοσμοθεωρία: κοινές αξίες, αντίληψη και φιλοσοφία που ενώνει την ελληνική κοινωνία και τη διαφοροποιεί από άλλες γειτονικές.

Το ερώτημα αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον. Στο Κέντρο Προσφυγικών Μελετών στην Οξφόρδη, όπου ασχολούμαι με το θέμα των εκτοπισθέντων πληθυσμών (postmigration), χρησιμοποιώ το μικρασιατικό ως παράδειγμα για τις προσφυγικές καταστάσεις στον σύγχρονο κόσμο. Μ’ ενδιαφέρει ιδιαίτερα η έννοια του δεσμού με τον τόπο καταγωγής. Το ξερίζωμα έχει διαφορετική σημασία σε διαφορετικές κοινωνίες. Στην ελληνική παράδοση, για λόγο που δεν έχει ερευνηθεί, το δέσιμο με τον τόπο καταγωγής είναι εξαιρετικά έντονο, σε αντίθεση με άλλες κοινωνίες. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί με βάση τις διαφορές που υπάρχουν σε τοπική κλίμακα σε λεπτομέρειες συμπεριφοράς, προτιμήσεις, τρόπους, πράγματα που διαμορφώνουν τον τοπικό χαρακτήρα. Παράλληλα αναπτύσσονται επιφυλάξεις απέναντι σε άλλους που δεν μοιράζονται τα ίδια χαρακτηριστικά. Το αντίθετο φαινόμενο συνδέεται με χώρες με ανεπτυγμένο καπιταλισμό, όπου υπάρχει ευκίνητη αγορά εργασίας.
Οι θεμελιώδεις αρχές της ελληνικής κοινωνίας δεν είχαν φθαρεί με την αστυφιλία που προέκυψε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το κρίσιμο σημείο νομίζω ότι ήταν γύρω στο 1983, παράλληλα με την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, όταν άρχισε συνειδητά ένα πρόγραμμα εκμοντερνισμού. Αυτές οι πιέσεις έχουν φέρει μια βαθύτερη αλλαγή. Αλλά, όπως διαπιστώνω από αλλαγές που γίνονται σε μικρή κλίμακα, στο εξής θα υπάρξει μια ριζική τομή.