Το «ΑΩ» συνάντησε τον ερευνητή – συγγραφέα – διπλωμάτη για μια συζήτηση γύρω από ιστορικές προσωπικότητες: από τον Ηρόδοτο και τον Δημήτριο Βικέλα έως τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Σαρλ ντε Γκωλ.

Ναι, από κάποιες πλευρές λίγα έχουν αλλάξει. Η γλώσσα, για παράδειγμα, που χρησιμοποιεί ο Βικέλας για να περιγράψει την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα είναι σχεδόν η ίδια. Μιλά για «συναλλαγή» – δεν είμαι σίγουρος αν χρησιμοποιεί τη λέξη «ρουσφέτι» – πιθανότατα ναι. Αλλά και ο τρόπος με τον οποίο περιγράφει την κατάσταση θυμίζει τα σχόλια των δημοσιογράφων για τις πολιτικές εξελίξεις των τελευταίων 10-20 χρόνων.

Ο στόχος ήταν παρόμοιος και στις δύο περιπτώσεις. Ο Βικέλας είδε τους Ολυμπιακούς Aγώνες του 1896 ως μια ευκαιρία αφενός με οικονομικές προεκτάσεις, δηλαδή την προσέλκυση ξένων επισκεπτών στην Ελλάδα, και αφετέρου με ηθική διάσταση, δηλαδή ότι η τέλεσή τους θα βοηθούσε την Ελλάδα να βρει τη θέση της στην ευρωπαϊκή οικογένεια.

Ο στόχος είναι κοινός με το 2004: η προσέλκυση ξένων στην Ελλάδα. Αλλά και στο ηθικό επίπεδο ο σκοπός ήταν παρόμοιος, δηλαδή να τονίσει και να μεταδώσει το ελληνικό ιδεώδες στο διεθνές κοινό, καθώς και να αποδείξει ότι η Ελλάδα είναι ένα προηγμένο κράτος. Αυτό ήταν το βαθύτερο μήνυμα των Αγώνων του 2004. Η λογική εξέλιξη από το 1896.

Πιστεύω πως η Ελλάδα πέτυχε το σκοπό της: κατάφερε να παρουσιάσει το ιδεώδες της συνέχειας της ελληνικής ιστορίας, όπως είδαμε στην τελετή έναρξης, αλλά και την ικανότητα του σύγχρονου ελληνικού κράτους να οργανώσει αυτό το τεράστιο έργο με επιτυχία. Προσωπικά δεν νομίζω ότι το οικονομικό κόστος θεωρήθηκε ανασταλτικός παράγοντας. Για την Ελλάδα του 1896 και του 2004 οι Ολυμπιακοί Αγώνες ήταν μια πρόκληση που ουδείς μπορούσε να απορρίψει.

Είμαι υπέρ, αλλά φυσικά δεν αποτελούν την πιο συνετή αξιοποίηση των χρημάτων. Εάν ο σκοπός είναι η ανάπτυξη των υποβαθμισμένων περιοχών του Λονδίνου, η οργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων δεν αποτελεί την πιο ενδεδειγμένη μέθοδο. Στην πραγματικότητα, οι πολιτικοί δεν πρόκειται ποτέ να διαθέσουν τους αναγκαίους πόρους για την αναβάθμιση μιας περιοχής εκτός κι αν έχουν μπροστά τους ένα έργο τέτοιου βεληνεκούς. Συνεπώς, θεωρώ ότι οι Αγώνες θα είναι σημαντικοί, ειδικά για το ανατολικό Λονδίνο.

Ξεκίνησε με τον αρχαίο κόσμο, αφού μελέτησα τους κλασικούς συγγραφείς στο σχολείο και το πανεπιστήμιο. Μέρος των πανεπιστημιακών σπουδών μου είχε φιλολογικό αντικείμενο: ειδικεύτηκα στον Προμηθέα του Αισχύλου και στην Ποιητική τού Αριστοτέλη. Ασχολήθηκα, επίσης, με την ιστορία του Θουκυδίδη για τους Πελοποννησιακούς πολέμους. Στις διακοπές μου ως φοιτητής γνώρισα τη Ελλάδα και την αγάπησα. Επέστρεψα στην Οξφόρδη όπου έκανα το διδακτορικό μου με θέμα τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, τα γεγονότα της Μικράς Ασίας και την πολιτική ιστορία της περιόδου 1915-1923. Η ακαδημαϊκή καριέρα δεν μου φαινόταν τόσο ελκυστική, ούτε υπήρχαν πολλές διαθέσιμες θέσεις στις σύγχρονες ελληνικές σπουδές. Η διπλωματία με ενδιέφερε ανέκαθεν κι έτσι πέρασα τις εξετάσεις του υπουργείου Εξωτερικών και έγινα διπλωμάτης.

Από την περίοδο του 19ου αιώνα θαυμάζω τον Τρικούπη και θεωρώ ότι ήταν εξαιρετικός ως πρωθυπουργός. Θαυμάζω τον Κωνσταντίνο Καραμανλή που υπήρξε σπουδαίος πολιτικός. Επίσης, θαυμάζω τον Ελευθέριο Βενιζέλο, αλλά θεωρώ ότι είναι πιο περίπλοκη προσωπικότητα, γιατί η καριέρα του ήταν μακρά και ορισμένες πτυχές της, όπως οι πρωτοβουλίες του στην Μικρά Ασία, κατέληξαν σε αποτυχία. Είναι, επομένως, πιο δύσκολο να τον κρίνουμε.

Από τον αρχαίο κόσμο ξεχωρίζω τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο, που υπήρξαν εξαιρετικοί ο καθένας με τον τρόπο του.

Με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ωνάση ξεκίνησα να ερευνώ τις πηγές και τα αρχεία, επισκέφθηκα το Αρχείο Βενιζέλου στην Κηφισιά, τη Λέσχη Φιλελευθέρων, που διαθέτει μια καλή βιβλιοθήκη, όπου βρίσκονται ορισμένα από τα γραπτά του, καθώς και το ΕΛΙΑ, όπου φυλάσσονται αξιόλογες φωτογραφίες.

Αυτό θα αποδειχθεί στην πορεία. Η μελέτη μου θα είναι περισσότερο μια απόπειρα να παρουσιάσω σε ένα διεθνές κοινό, στη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη ζωή και την καριέρα του με σύγχρονο τρόπο, χρησιμοποιώντας τα τελευταία ερευνητικά πορίσματα. Υπάρχουν πολλές μελέτες που αφορούν μεμονωμένες πτυχές του έργου του. Θέλω να τις συνδυάσω και να παρουσιάσω το σύνολο της προσωπικότητάς του, μέσα από πολλές διαστάσεις και αντιφάσεις, καθώς και την εξέλιξή της στον χρόνο. Δεν μπορώ, πάντως, να ξέρω αν θ’ ανακαλύψω κάτι ριζικά καινούργιο.

Ναι, ήταν πολύ ενδιαφέρον και με ενθάρρυνε να δω την πλευρά αυτή της ζωής του, τον γάμο του με την Έλενα Σκυλίτση, το πώς χτίστηκε το σπίτι με τα δικά της χρήματα και όσα συνέβησαν μετά τον θάνατό του.

Η Έλενα αμέσως πούλησε το σπίτι στη βρετανική κυβέρνηση, αποδεικνύοντας ότι η ίδια δεν ενδιαφερόταν να ζήσει στην Ελλάδα. Το είχε χτίσει για τον Βενιζέλο τον πολιτικό ηγέτη, τον Βενιζέλο τον πρωθυπουργό, αλλά δεν ήταν το σπίτι όπου θα ήθελε να ζήσει μετά το τέλος της πολιτικής του καριέρας. Ήταν πολύ μεγάλο, πολύ «βαρύ» στο στυλ και δεν ένιωθε άνετα. Ίσως, ακόμα, να είχε απογοητευθεί με τον τρόπο που η ελληνική πολιτεία αντέδρασε στον θάνατό του. Ο Βενιζέλος ετάφη στην Κρήτη και, εάν θυμάμαι καλά, το κράτος δεν θέλησε να μεταφερθούν τα οστά του στην Αθήνα. Στο βιβλίο της A l’hombre de Venizelos, που μεταφράστηκε στα ελληνικά πρόσφατα από την Εύη Μελά, η Έλενα Σκυλίτση περιγράφει το πώς χτίστηκε το σπίτι.

Εγώ συνέχισα περαιτέρω την έρευνα πηγαίνοντας στα αρχεία του Φόρεϊν Όφις, έψαξα την περίοδο της δεκαετίας του 1930 κι ανακάλυψα την αλληλογραφία του Bρετανού πρέσβη, ο οποίος έπεισε το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών να δεχθεί να το αγοράσει σε πολύ χαμηλή τιμή – 49.000 λίρες. Όλα αυτά τα περιγράφω στο βιβλίο που έγραψα σχετικά.

Οι περισσότερες γενιές δηλώνουν απογοητευμένες από τους ηγέτες τους, και μπορεί κανείς να πει ότι οι σύγχρονοι ηγέτες ωχριούν απέναντι στον Τσώρτσιλ, τον ντε Γκωλ και άλλους. Έως έναν βαθμό αυτό είναι πλάνη. Αναδρομικά οι σημερινοί ηγέτες θα αποδειχθούν καλύτεροι απ’ ό,τι φαίνονται τώρα.

Οι συνθήκες του πολέμου ανέδειξαν μεγάλους ηγέτες οι οποίοι σε άλλες συγκυρίες ενδεχομένως δεν θα είχαν φανεί σημαντικοί. Τέτοια περίπτωση είναι ο Τσώρτσιλ, η καριέρα του ο οποίου έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελούσε μείγμα από θετικά και αρνητικά στοιχεία. Ήταν ένας ιδιοφυής άνδρας που δεν απολάμβανε εμπιστοσύνης σε πολλούς κύκλους και είχε να επιδείξει επιτυχίες, αλλά και αποτυχίες. Το ίδιο και ο Ντε Γκωλ, που αναδύθηκε λόγω του πολέμου. Έτσι οι συνθήκες φτιάχνουν τους ηγέτες.

Στη σημερινή εποχή της ειρήνης και της σχετικής σταθερότητας, στη Δυτική Ευρώπη τουλάχιστον, πιστεύω πως υπάρχει ακόμα η ανάγκη για σπουδαίους ηγέτες. Σήμερα επικρατεί ένα διάχυτο αίσθημα απογοήτευσης για τις πολιτικές διαδικασίες. Νομίζω ότι αυτό είναι επικίνδυνο, γιατί οδηγεί στην πιθανότητα να κερδίσουν την εύνοια του εκλογικού σώματος εξτρεμιστικές ομάδες. Το πρόβλημα της Γαλλίας, για παράδειγμα, φαίνεται στον τρόπο που ο λαός ψήφισε στο δημοψήφισμα για την Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Όπως στη Γαλλία έτσι και σε άλλες χώρες είναι σαφές ότι υπάρχει διάχυτο ένα κλίμα απογοήτευσης.